Fakty i mity na temat szczepień
Autor: Dr n. o zdr. Barbara Czech-Szczapa
Dlaczego wokół szczepień wciąż narasta tyle emocji? Jak odróżnić rzetelną wiedzę od popularnych mitów? Dr Barbara Czech-Szczapa, Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Epidemiologii w Wielkopolsce oraz Kierownik Pracowni Epidemiologii w Katedrze i Zakładzie Profilaktyki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, w swoim artykule wyjaśnia najczęstsze wątpliwości dotyczące szczepień. Autorka przedstawia fakty poparte badaniami naukowymi, obala mity i pokazuje, dlaczego szczepienia pozostają jednym z najskuteczniejszych narzędzi profilaktyki chorób zakaźnych.
Spis treści
Szczepienia jako jedno z największych osiągnięć nauki
Historyczne zwycięstwa szczepień i początki ruchów antyszczepionkowych
Od nieufności do akceptacji szczepień, jako realnej ochrony przed chorobami
Od ospy do współczesności – jak rozwijały się szczepionki
XVIII i XIX wiek - pierwsze szczepienia przeciw błonicy, cholerze, tyfusowi, dżumie
XX wiek – szczepionka przeciw polio, szczepionka przeciw odrze, szczepionki przeciw WZW B i HPV
Epidemia covid – szczepienia przeciw SARS-CoV-2
Skuteczność szczepień a współczesne zagrożenia epidemiologiczne i kalendarz szczepień
Odporność zbiorowiskowa – tarcza ochronna całego społeczeństwa
Odra i mity o autyzmie – lekcja z fałszywej publikacji Wakefielda
Ruchy antyszczepionkowe na przestrzeni wieków
Pierwsi przeciwnicy szczepień i Liga Przeciwko Przymusowym Szczepieniom
Przyczyny współczesnego kryzysu zaufania do szczepień
Fakty i mity o szczepieniach
Jak czytać informacje o szczepieniach – sprawdzaj źródła!
Podsumowanie – zaufanie do nauki to najlepsza ochrona
Wprowadzenie – dlaczego temat szczepień wciąż budzi emocje?
Szczepienia to jeden z filarów współczesnej medycyny, który uratował miliony istnień ludzkich. Mimo to wokół nich wciąż narasta wiele emocji, mitów i nieporozumień. W artykule dr n. o zdr. Barbara Czech-Szczapa przygląda się najczęstszym faktom i mitom na temat szczepień, wyjaśnia, skąd biorą się wątpliwości, oraz pokazuje, dlaczego zaufanie do nauki i rzetelnych danych ma dziś większe znaczenie niż kiedykolwiek wcześniej.
Aktualna globalna i lokalna sytuacja epidemiologiczna chorób zakaźnych pozostaje niezwykle dynamiczna, choć jeszcze niedawno mogło się wydawać, że masowe zachorowania i zgony wywołane infekcjami należą już do przeszłości. Rozwój nauki, optymalizacja protokołów badawczych, możliwość rzetelnej oceny skuteczności i bezpieczeństwa leków oraz szczepionek, a także poprawa warunków sanitarnych i szeroki dostęp do edukacji zdrowotnej miały zapewnić szeroką ochronę populacyjną i zbudować trwałe zaufanie ludzi do szczepień.
Mimo jednoznacznych wyników badań epidemiologicznych, prowadzonych zgodnie z zasadami medycyny opartej na dowodach (EBM, z ang. Evidence Based Medicine), które potwierdzają zasadność programów szczepień populacyjnych, ten temat nadal budzi wątpliwości, zwłaszcza wśród rodziców. Niekiedy prowadzi nawet lub wręcz do zwracania się ku metodom alternatywnym, których skuteczność nigdy nie została zweryfikowana naukowo. Dlaczego tak się dzieje?
Wątpliwości rodziców wynikają z troski o dobro dziecka i pragnienia zapewnienia mu ochrony przed potencjalnym niebezpieczeństwem, a weryfikacja stosunkowo trudnych danych naukowych jest istotnie mniej atrakcyjna od przyciągających uwagę, szokujących i często bazujących na nieprawdzie nagłówków czy postów w mediach społecznościowych. Co zatem należy wiedzieć?
Waga szczepień w 1. dobie życia. Dlaczego nie należy zwlekać ze szczepieniem noworodka?
Wirus RSV u wcześniaków – źródło zakażenia, profilaktyka i leczenie. Jak zapobiegać zakażeniom RSV u dzieci urodzonych przedwcześnie?
Szczepienia jako jedno z największych osiągnięć nauki
Dr n. o zdr. Barbara Czech-Szczapa podkreśla, że szczepienia to kamień milowy w historii zdrowia publicznego. To właśnie dzięki szczepionkom ludzkość zyskała realną kontrolę nad wieloma chorobami zakaźnymi, takimi jak ospa prawdziwa czy polio. W kolejnych akapitach autorka przedstawia najważniejsze momenty z historii szczepionek i szczepień.
Szczepienia są jednym z największych osiągnięć nauki – obok elektryczności, radia, Internetu, transportu czy innych wynalazków, które diametralnie zmieniły długość i jakość życia człowieka, wpływając na parametry, takie jak zachorowalność czy umieralność.
Jeszcze w 1800 roku oczekiwana długość życia na całym świecie nie przekraczała 40 lat i pozostawała zbliżona do tej z czasów średniowiecza czy epoki brązu. W ciągu ostatnich 220 lat udało się ją podwoić – w 2021 roku przekraczała już 70 lat we wszystkich regionach globu. Dlaczego? Odpowiedź jest prosta – rozwój nauki i stopniowe upowszechnianie jego efektów.
Historyczne zwycięstwa szczepień i początki ruchów antyszczepionkowych
Od wynalezienia pierwszej szczepionki na ospę przez Edwarda Jennera po rozwój programów ochronnych w XX wieku — kalendarz szczepień stał się jednym z filarów zdrowia populacyjnego. Autorka artykułu podkreśla w tej części, że sama poprawa higieny i warunków życia nie wystarczyła, by zatrzymać epidemie — to właśnie szczepienia zmieniły świat.
Globalna poprawa stanu zdrowia publicznego nastąpiła poprzez wiele czynników, takich jak zmniejszenie umieralności okołoporodowej matek, zmniejszenie umieralności niemowląt, uzdatnianie wody, pasteryzacja żywności i sukcesywne zwiększanie dostępu do pożywienia, dostęp do szczepień, antybiotyków, poprawa opieki medycznej i warunków sanitarnych czy rozwój nowych dziedzin medycyny, m.in. neonatologii.
Rola szczepień w tym procesie była ogromna. Same dobre warunki sanitarne nie wystarczyłyby, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych przenoszonych drogą kropelkową czy powietrzno-pyłową, podobnie jak rozwój opieki zdrowotnej, która do dziś nie dysponuje skutecznym lekiem na odrę. Dobre warunki sanitarne zmniejszają ryzyko występowania chorób szerzących się drogą fekalno-oralną, takich jak dur brzuszny, cholera czy WZW A.
Powszechne wprowadzenie programów prewencyjnych sprzyjało ograniczeniu wpływu chorób zakaźnych na życie i zdrowie człowieka tak istotnie, że w połowie XX wieku w centrum uwagi naukowców znalazły się choroby przewlekłe, gdyż te zakaźne uznano za mniej problematyczne. W 1980 roku ogłoszono eradykację jednej z najgroźniejszych chorób dla ludzkości jaką była ospa prawdziwa. Eradykacja oznacza wykorzenienie, czyli brak nowych zachorowań, identyfikacji nosicielstwa i stwierdzania obecności wirusa w środowisku. Ospa została pokonana wyłącznie dzięki populacyjnie stosowanym szczepieniom (rozpoczęto je w połowie XIX wieku).
Od nieufności do akceptacji szczepień, jako realnej ochrony przed chorobami
Historia szczepień pokazuje, jak długa i niełatwa była droga od lęku i nieufności do powszechnej akceptacji. Dziś szczepienia uznawane są za jedno z największych osiągnięć medycyny i skuteczną formę ochrony przed chorobami zakaźnymi, ale nie zawsze tak było. W tym fragmencie autorka pokazuje, jak zmieniało się podejście społeczeństw do szczepionek, jakie mity towarzyszyły ich wprowadzeniu i dlaczego mimo upływu czasu wciąż potrafią budzić emocje.
Trzeba jednak pamiętać, że obowiązek szczepień od początku budził opór społeczny, wynikający z niezrozumienia i konieczności podejmowania działań uświadamiających to, że za epidemie odpowiadają niewidoczne gołym okiem patogeny, a nie „miazmaty”, morowe powietrze czy przewinienia moralne. Koncepcja ta była niewiarygodna dla większości ówczesnej populacji.
Dodatkowe obawy wywoływał fakt, że szczepionki przeciwko ospie prawdziwej powstały na bazie materiału biologicznego od krów (wykorzystano zjawisko oporności krzyżowej wirusa ospy prawdziwej i wirusa ospy krowianki), co prowadziło do absurdalnych przekonań, jakoby szczepienie mogło wiązać się z ryzykiem zamienienia się w krowę lub upodobnienia się do niej.
Przekonanie społeczeństw do zasadności szczepień było procesem trudnym, lecz skutecznym – spadki zachorowań i zgonów w krajach, które je wprowadziły, były tak wyraźne, że uzasadniły wdrażanie podobnych programów na całym świecie, czemu towarzyszyło formułowanie adekwatnych aktów i norm prawnych.
Szczepienia zmieniły świat także w wymiarze światopoglądowym – zakwestionowały przekonanie, że choroba jest karą za grzechy, co jednocześnie ograniczyło pole do manipulacji społecznej. Wprowadzenie obowiązku szczepień naturalnie wzbudzało niepokój i sprzeciw, jednak ich znaczenie wykraczało poza kwestie medyczne – burzyły one status quo ustalone przez setki lat. Nic więc dziwnego, że od samego początku były one kwestionowane.
Na rycinie 1. zostały przedstawione dane światowe dla wspomnianej wcześniej oczekiwanej długości życia.
Od ospy do współczesności – jak rozwijały się szczepionki
Rozwój nauki i medycyny sprawił, że od czasów walki z ospą ludzkość przeszła niezwykłą drogę w kierunku skutecznej profilaktyki zdrowotnej. Dziś szczepionki chronią przed wieloma groźnymi chorobami, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu zbierały śmiertelne żniwo. W kolejnej części artykułu przyjrzymy się, jak od pierwszej szczepionki przeciw ospie doszliśmy do współczesnego programu szczepień ochronnych, obejmującego m.in. szczepienia na krztusiec, szczepienia na tężec, szczepienia WZW B oraz szczepienia na HPV – i jak te odkrycia zmieniły oblicze zdrowia publicznego.
XVIII i XIX wiek - pierwsze szczepienia przeciw błonicy, cholerze, tyfusowi, dżumie
Jak wspomniano wcześniej, pierwsze opisane szczepienie przeprowadził w 1798 roku Edward Jenner, wykorzystując wirusa ospy krowianki w celu ochrony przed ospą prawdziwą. Po niemal stuleciu Ludwik Pasteur odkrył i opisał kolejne szczepienia – przeciw cholerze kurcząt i wściekliźnie – tworząc pierwsze żywe, atenuowane preparaty.
W 1888 roku Emile Roux zidentyfikował toksynę błoniczą, a Emil von Behring opracował pierwsze terapeutyczne serum przeciw błonicy. Paul Ehrlich stworzył natomiast pierwszy protokół oceny jakości antytoksyny błoniczej. Błonica, szczególnie groźna dla dzieci, przez wieki odpowiadała za wysoką śmiertelność niemowląt i była jedną z głównych przyczyn zgonów przedwczesnych.
Kolejne lata przyniosły dalsze przełomy: w 1896 roku powstały pierwsze szczepionki przeciwko cholerze i tyfusowi, a rok później Alexandre Yersin opracował szczepionkę przeciw dżumie i zweryfikował jej skuteczność podczas epidemii dżumy w Chinach.
W 1902 roku w USA powstał The Biologic Control Act – pierwsze formalne prawo regulujące produkcję i nadzór nad szczepionkami. W 1921 roku Albert Calmette i Camille Guérin opracowali szczepionkę BCG przeciw gruźlicy, którą po raz pierwszy zastosowano u noworodków w 1927 roku.
XX wiek – szczepionka przeciw polio, szczepionka przeciw odrze, szczepionki przeciw WZW B i HPV
Druga połowa XX wieku przyniosła dynamiczny rozwój wakcynologii. W 1955 roku Jonas Salk stworzył pierwszą szczepionkę przeciw polio, a w 1961 roku Albert Sabin opracował jej doustną wersję. Lata 50. i 60. były okresem intensywnego nadzoru nad bezpieczeństwem szczepionek oraz standaryzacji procesu ich produkcji.
W 1968 roku powstała żywa atenuowana szczepionka przeciw odrze, a w Polsce program szczepień przeciw tej chorobie rozpoczął się w 1975 roku.
Już po kilku latach odnotowano gigantyczny spadek zachorowań i zgonów w populacji (ryc. 2).
W 1986 roku wprowadzono pierwszą rekombinowaną szczepionkę przeciwko WZW B opracowaną z wykorzystaniem metod inżynierii genetycznej, a w 2006 – szczepionkę przeciw HPV.
Początek XXI wieku przyniósł pojawienie się na rynku szczepionek wysoce skojarzonych 5 w 1 i 6 w 1, które zwiększyły akceptację wśród rodziców dla szczepień, ograniczyły liczbę wizyt niezbędnych do realizacji kalendarza szczepień, tym samym zmniejszyły potencjalny dyskomfort dziecka wynikający z wielokrotnych wkłuć. Szczepionki wysoce skojarzone zawierały także acelularną komponentę krztuśca, wiążącą się z mniejszą liczbą niepożądanych odczynów poszczepiennych.
Epidemia covid – szczepienia przeciw SARS-CoV-2
Kolejnym przełomem było wprowadzenie w 2020 roku szczepionek przeciw SARS-CoV-2 wykorzystujących technologię mRNA, w której upatruje się przyszłości współczesnej wakcynologii.
Technologia ta należy do najbardziej selektywnych i precyzyjnych metod produkcji szczepionek. Pozwala na szybkie dostosowanie preparatu do naturalnej zmienności biologicznej i cyklu mutacyjnego wirusów oraz eliminuje konieczność stosowania adiuwantów w procesie produkcji szczepionek.
Adiuwanty, czyli substancje pomocnicze wzmacniające odpowiedź immunologiczną na antygen, są jednocześnie jednym z najczęściej wskazywanych przez osoby odrzucające wyniki współczesnych badań (m.in. ruchy antyszczepionkowe), powodów obaw przed szczepieniami, mimo że ich skuteczność i bezpieczeństwo zostały wielokrotnie potwierdzone, a ryzyko związane z przechorowaniem choroby jest wielokrotnie większe.
Materiały dla środowiska medycznego – zdrowie, rozwój, żywienie, opieka i pielęgnacja niemowląt i małych dzieci
Nie masz dostępu? Zapraszamy do bezpłatnej rejestracji w celu uzyskania dostępu do dodatkowych materiałów tworzonych we współpracy ze specjalistami.
Skuteczność szczepień a współczesne zagrożenia epidemiologiczne i kalendarz szczepień
W ostatnich latach można zauważyć, jak szybko skutki spadku zaufania do profilaktyki stają się realnym zagrożeniem. Szczepienia wciąż pozostają najskuteczniejszym sposobem zapobiegania chorobom zakaźnym, jednak zaniedbania w ich realizacji prowadzą do powrotu schorzeń, które wydawały się już opanowane. Autorka artykułu podkreśla, że odporność populacyjna nie jest dana raz na zawsze i wymaga systematyczności, a przestrzeganie kalendarza szczepień, obejmującego kluczowe dawki, m.in. szczepienie MMR, szczepienie DTP (błonica, tężec, krztusiec) czy szczepienie przeciw pneumokokom to fundament zdrowia publicznego.
Chronologia opracowywania i wprowadzania szczepionek znajduje bezpośrednie odzwierciedlenie w sytuacji epidemiologicznej poszczególnych krajów. W obszarach pozbawionych dostępu do szczepień lub tych, w których ruchy antyszczepionkowe uzyskują znaczące poparcie, dochodzi do nawrotu chorób – jak miało to miejsce w przypadku krztuśca w USA czy odry we Francji. Epidemia odry, która nawiedziła Europę w latach 2018-2019, była konsekwencją spadku liczby osób zaszczepionych. Sytuacja ta wymusiła zmiany również w polskim kalendarzu szczepień – druga dawka szczepionki MMR została przesunięta z 10. na 6. rok życia dziecka (ryc. 3).
Odporność zbiorowiskowa – tarcza ochronna całego społeczeństwa
Szczepienia pozwalają na budowanie odporności zbiorowiskowej, czyli zmniejszanie ryzyka zachorowania także wśród osób niezaszczepionych w populacji o wysokim wskaźniku zaszczepienia populacyjnego.
Optymalne zaszczepienie populacyjne oscyluje między 90-95% populacji. W przypadku wirusa odry niezbędne jest 95%, jako że odra jest jedną z najbardziej zakaźnych chorób o najwyższym współczynniku reprodukcji wirusa. Współczynnik ten stosujemy do stwierdzenia tego, ile jedna zakażona danym patogenem osoba jest w stanie zarazić innych osób wrażliwych na zakażenie. Dla odry jest to około 18, a w przypadku grypy współczynnik ten wynosi 4.
Odra i mity o autyzmie – lekcja z fałszywej publikacji Wakefielda
Odra pozostaje niezwykle niebezpieczną chorobą, wiążącą się z wysokim ryzykiem hospitalizacji, powikłań ze strony układu oddechowego i nerwowego, a także zgonu. Aby uniemożliwić jej wystąpienie, niezbędne jest podanie 2 dawek – szczepienia podstawowego w 13.-15. miesiącu życia oraz dawki przypominjącej w 6. roku życia (zgodnie z obowiązującym kalendarzem).
Niestety, akceptacja dla szczepień przeciw tej chorobie systematycznie spada w wyniku oszustwa naukowego Andrew Wakefielda, który w wycofanej już publikacji błędnie sugerował związek pomiędzy szczepionką MMR a autyzmem.
Ruchy antyszczepionkowe na przestrzeni wieków
Historia pokazuje, że zjawisko sprzeciwu wobec szczepień nie jest nowe – towarzyszy im od samego początku. Zmieniają się jedynie argumenty, formy przekazu i kanały, przez które szerzone są wątpliwości. Dr n. o zdr. Barbara Czech-Szczapa pisze o tym, jak ewoluowały ruchy antyszczepionkowe. Podkreśla również, że warto zrozumieć ich motywacje i mechanizmy działania oraz zobaczyć, jak wpływały (i nadal wpływają!) na zdrowie publiczne.
Pierwsi przeciwnicy szczepień i Liga Przeciwko Przymusowym Szczepieniom
Przeciwnicy szczepień pojawiali się już w momencie wprowadzania pierwszych preparatów, które były znacznie bardziej odczynowe niż współczesne. Obecnie preparaty są objęte niezwykle restrykcyjnymi procedurami legislacyjnymi dopuszczającymi je do obrotu.
Wśród przeciwników szczepień należy wymienić Johna Gibbsa, który w 1854 roku opublikował broszurę sprzeciwiającą się szczepieniom. Kilka lat później, w 1866 roku, powstała pierwsza zorganizowana struktura ruchu antyszczepionkowego – Liga Przeciwko Przymusowym Szczepieniom (ACVL, z ang. Anti-Compulsory Vaccination League) – założona przez kuzyna Gibbsa, Richarda Butlera Gibbsa.
W latach 80. XIX wieku aktywiści antyszczepionkowi organizowali marsze protestacyjne oraz podejmowali działania wymierzone w urzędników państwowych, sprzeciwiając się karom nakładanym za brak szczepień. Ruch ten rozpoczął działalność w Wielkiej Brytanii i USA, a dziś obecny jest w każdym kraju świata. Dramatycznym przykładem konsekwencji jego działania była sytuacja z 1904 roku, kiedy dr Oswaldo Cruz przekonał brazylijski parlament do odstąpienia od szczepień przeciwko ospie; w 1908 roku doszło do wybuchu epidemii w Rio de Janeiro, która doprowadziła do śmierci 9000 mieszkańców tego miasta.
Przyczyny współczesnego kryzysu zaufania do szczepień
Współczesny kryzys zaufania do szczepień koncentruje się wokół wspomnianego wcześniej Andrew Wakefielda, który w latach 90. XX wieku opublikował prace sugerujące rzekomy związek pomiędzy podaniem skojarzonej szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce a występowaniem nieswoistych chorób zapalnych jelit i autyzmu.
Postępowanie prawne wykazało jednak jego konflikt interesów (czerpanie korzyści finansowych z prób udowodnienia szkodliwości szczepień), fałszowanie dokumentacji medycznej 12 dzieci włączonych do badania, brak realizacji protokołu badania zgodnie z zasadami EBM, a także poważne błędy metodologiczne i brak odpowiedniej grupy kontrolnej. W efekcie artykuł został wycofany z czasopisma „The Lancet”, a Wakefield stracił prawo wykonywania zawodu lekarza.
Szczepienia a autyzm – badania
Mimo że dowiedziono celowego wprowadzania opinii publicznej w błąd, a współautorzy pracy Wakefielda wycofali się z wniosków w niej zawartych, mit ten cały czas jest podtrzymywany przez ruchy antyszczepionkowe. W odpowiedzi przeprowadzono liczne, starannie zaprojektowane badania kohortowe i kliniczno-kontrolne obejmujące setki tysięcy dzieci, które jednoznacznie wykazały brak związku przyczynowo- -skutkowego pomiędzy szczepionką MMR a autyzmem.
Najsilniejszym czynnikiem rozwoju autyzmu pozostają uwarunkowania genetyczne z dyskusyjną rolą okresu perinatalnego. Należy przy tym pamiętać, że pierwsza dawka MMR podawana jest w okresie, gdy dziecko zdecydowanie bardziej socjalizuje się z otoczeniem, a odchylenia rozwojowe stają się bardziej widoczne dla opiekunów przez jego większą interakcję. Dlatego też pierwsze objawy autyzmu najczęściej obserwowane są w czasie, gdy zgodnie z kalendarzem szczepień, podawana jest pierwsza dawka szczepionki MMR. Mówimy tu o korelacji czasowej, która nie ma nic wspólnego ze związkiem przyczynowo-skutkowym.
NOP – niepożądane odczyny poszczepienne
W 1986 roku amerykański Kongres, reagując na rosnącą liczbę skarg, powołał Narodowy Program Rekompensat dla Poszkodowanych na Skutek Stosowania Szczepionek (NCVIA z ang. National Childhood Vaccine Injury Act). Jego celem było stworzenie systemu monitorowania szczepień oraz opracowanie algorytmu uzyskiwania rekompensat.
W ramach programu, obok standardowego systemu raportowania zweryfikowanych niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP), powstał także system zgłaszania wszelkich zdarzeń zdrowotnych występujących w określonym czasie po szczepieniu – VAERS (z ang. Vaccine Adverse Event Reporting System). System ten dostępny jest nie tylko dla pracowników ochrony zdrowia, ale również dla firm i osób fizycznych. Jego założeniem było zwiększenie czułości nadzoru i możliwość wychwytywania wszystkich potencjalnych skutków szczepień zgłaszanych przez nieprofesjonalistów. Jednak, jak pokazały liczne analizy, dane VAERS nie nadają się do jednoznacznych wyników epidemiologicznych badań kohortowych. Odnotowują one bowiem jedynie korelację czasową, a nie związek przyczynowo-skutkowy.
Dla zobrazowania tego zjawiska można przytoczyć przykład: pacjent zgłasza się na szczepienie przeciw grypie do przychodni POZ. Przechodzi przez badania kwalifikacyjne, otrzymuje szczepionkę i – zgodnie z zaleceniami – pozostaje pod obserwacją w poczekalni przez 10-15 minut. Po tym czasie opuszcza przychodnię. Idąc chodnikiem potyka się o nierówny krawężnik, nieszczęśliwie upada i doznaje poważnych obrażeń. Czy zdarzenie to wywołane było szczepieniem? Nie. Czy pozostaje w związku czasowym nie potwierdzającym przyczynowości? Tak. To rozróżnienie jest kluczowe w rozmowie z osobami, które nie odróżniają korelacji od przyczynowości.
Fakty i mity o szczepieniach
Wokół szczepień krąży wiele mitów – od obaw o przeciążenie układu odpornościowego po teorie o „szkodliwości” adiuwantów. Warto je skonfrontować z faktami, opartymi na dowodach naukowych i stanowiskach ekspertów. W kolejnej części artykułu autorka prezentuje najczęściej powtarzane mity o szczepieniach.
Najczęściej powtarzane mity o szczepieniach i ich naukowe wyjaśnienia
Do najczęstszych mitów i półprawd związanych z odmawianiem szczepień zalicza się wiarę w następujące stwierdzenia:
Wysoki poziom higieny wystarczy, aby uniknąć chorób zakaźnych
Nie, nie wystarczy. Drogi szerzenia się zakażeń, takie jak kropelkowa czy powietrzno-pyłowa, dotyczą każdego – niezależnie od warunków higienicznych w jakich przebywa.
Wątpliwości dotyczące stosowania w medycynie ludzkich linii komórkowych
W Polsce zarejestrowano szczepionki, do produkcji których wykorzystuje się dwie zarodkowe linie komórkowe.
- Pierwsza z nich to linia WI-38 uzyskana w Stanach Zjednoczonych w 1964 roku z 12-tygodniowego płodu żeńskiego, usuniętego metodą zgodną z ówczesnym prawem. Obecnie służy ona do namnażania wirusa różyczki szczepu RA 27/3, wchodzącego w skład szczepionek skojarzonych przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR).
- Drugą linią wykorzystywaną do produkcji szczepionek jest MRC-5. Pozyskano ją w 1966 roku w Wielkiej Brytanii z 14-tygodniowego płodu męskiego, którego matka została poddana zabiegowi sztucznego poronienia z powodu choroby psychicznej. Obecnie używa się jej do produkcji wszystkich dostępnych w naszym kraju szczepionek przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu A, ospie wietrznej oraz jedynej dostępnej szczepionki przeciw półpaścowi.
Należy podkreślić, że aborcji nie dokonano bezpośrednio w celu pobrania komórek. „Dopóki nie ma na rynku szczepionki przeciw różyczce przygotowywanej w innych sposób, osoby korzystające ze skutków wspomnianych działań mogą być wolne od winy moralnej, bo skorzystanie ze szczepionki nie jest równoznaczne z popieraniem aborcji” – takie stanowisko zaprezentował zespół ekspertów pod przewodnictwem włoskiego kardynała i bioetyka Elio Sgreccii, przewodniczącego Papieskiej Akademii Pro Vita.
Papieska Akademia Życia natomiast, ustosunkowując się do tematu szczepień, ogłosiła, że: „rodzice powinni szczepić swoje dzieci dla ich dobra i dobra społeczeństwa”. Instytucja podkreśla, że rodzice powinni być pewni tego, że „użycie szczepionek nie oznacza współpracy z dobrowolną aborcją” (Opinia Pontifica Academia Pro Vita Moral reflections on vaccines prepared from cells derived from aborted human fetuses).
Teoria przeciążenia układu immunologicznego w związku ze stosowaniem szczepionek wysoce skojarzonych
Układ immunologiczny dziecka może rozpoznać i reagować na miliony antygenów w tym samym czasie, a ich liczba w szczepionkach stanowi znikomy ich odsetek. Dzieci w pierwszych miesiącach życia poznają świat organoleptycznie, kontaktując się z całym mnóstwem antygenów, co trenuje i mobilizuje ich układ odpornościowy.
Obecnie stosowane szczepionki zawierają znacznie mniej antygenów niż dawniej, a badania (przeprowadzone na wielu tysiącach dzieci) wykazały, że odpowiedź immunologiczna dziecka na szczepionki skojarzone jest taka sama jak na szczepionki pojedyncze. Równoczasowe podanie kilku szczepionek lub szczepionki wieloskładnikowej nie pogarsza odpowiedzi immunologicznej dziecka.
Niewystępowanie niektórych chorób zakaźnych nie uzasadnia braku konieczności szczepień
Choroby te nie występują dzięki populacyjnym powszechnym programom szczepień. Spadek odsetka zaszczepionych osób szybko prowadzi do utraty odporności zbiorowiskowej i nawrotu chorób, czego dowodem są ostatnie lata (odnotowano w nich dramatyczny wzrost zachorowań na krztusiec i odrę).
„Ja nie zachorowałem na odrę, więc moje dziecko też nie zachoruje.”
Zdecydowana większość rodziców urodzonych w latach 80. i 90. była zaszczepiona przeciwko odrze, dlatego nie chorowali i nie doświadczyli jej powikłań. Obecnie jednak odra powraca i wiąże się z ryzykiem ciężkiego przebiegu, hospitalizacji, powikłań oraz zgonu. Dlatego niezmiernie ważne jest, aby szczepić dzieci zgodnie z kalendarzem – dwiema dawkami.
Wcześniaki są zbyt niedojrzałe, aby je szczepić??
Dzieci urodzone przedwcześnie mają mniejszą ilość matczynych przeciwciał przekazanych za pośrednictwem krążenia płodowego, a ich układ odpornościowy cechuje się istotną niedojrzałością na poziomie komórkowym. W porównaniu z dziećmi urodzonymi o czasie wcześniaki mają większe ryzyko zachorowania na krztusiec, grypę, inwazyjną chorobę pneumokokową czy ciężki przebieg biegunki rotawirusowej w pierwszym roku życia.
Grypa to zwykłe przeziębienie??
Grypa to poważna choroba zakaźna, która może prowadzić do wielu powikłań, takich jak zapalenie płuc, ucha środkowego czy mięśnia sercowego, a nawet do zgonu. Często wiąże się z koniecznością hospitalizacji – np. w sezonie grypowym 2016/2017 zaobserwowano wzrost hospitalizacji o prawie 20%. Szczególne zagrożenie stanowi dla najmłodszych dzieci, kobiet ciężarnych i osób w wieku podeszłym.
Jak czytać informacje o szczepieniach – sprawdzaj źródła!
W czasach nadmiaru informacji łatwo paść ofiarą dezinformacji. Dlatego kluczowe jest krytyczne podejście do źródeł: sprawdzanie metod, finansowania badań i wiarygodności autorów.
Na co należy zwrócić uwagę, czytając o szczepieniach?
- Czy autor starannie opisał zastosowane metody, umożliwiając powtórzenie badania przez innych badaczy?
- Czy udostępnił bazę danych w celu ewentualnego powtórzenia analizy statystycznej?
- Czy przejrzyście przedstawił wszelkie ograniczenia zastosowanych metod, możliwe błędy w przebiegu badania oraz ich ewentualny wpływ na wyniki?
- Czy wskazał z jakiego źródła sfinansowano badanie?
- Czy podał ewentualne konflikty interesów, np. zatrudnienie w firmie farmaceutycznej?
- Czy opublikował wyniki w uznanym czasopiśmie naukowym, który zapewnia rzetelną recenzję każdej pracy przez ekspertów w danej dziedzinie nauki?
Wiele innych wartościowych informacji na temat zdrowia i postępowania z noworodkami, niemowlętami i małymi dziećmi dowiesz się z materiałów z webinarów i konferencji, które znajdziesz na stronie HiPP Expert.
Sprawdź: Wykłady i webinary – prelekcje ekspertów z branży medycznej
Podsumowanie – zaufanie do nauki to najlepsza ochrona
Historia szczepień to historia zwycięstwa nauki nad chorobami, które kiedyś zbierały śmiertelne żniwo. Dziś największym wyzwaniem nie jest brak technologii, lecz odbudowa zaufania – opartego na wiedzy, nie na emocjach.
Szczepienia to nie tylko indywidualna decyzja – to odpowiedzialność za zdrowie całej społeczności.
Artykuł dr n. o zdr. Barbary Czech-Szczapy znajdziesz także w magazynie Natal Serwis. Artykuł został opublikowany w wydaniu nr 78.
Zapraszamy także do zapoznania się z wcześniejszymi numerami magazynu Natal Serwis. Czytaj na stronie lub pobierz pdf:
Natal Serwis, Magazyn Nowoczesnej Pielęgniarki i Położnej, wydanie nr 77, maj 2025
Natal Serwis, Magazyn Nowoczesnej Pielęgniarki i Położnej, wydanie nr 76, grudzień 2024
Informacja o autorze:
Dr n. o zdr. Barbara Czech-Szczapa
Konsultant Wojewódzki w dziedzinie Epidemiologii w Wielkopolsce Kierownik Pracowni Epidemiologii w Katedrze i w Zakładzie Profilaktyki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu
Piśmiennictwo
1. Dubé È i wsp. Vaccine hesitancy, acceptance, and anti-vaccination: trends and future prospects for public health. Annu Rev Public Health. 2021; 42: 175-191. doi: 10.1146/annurev-
-publhealth-090419-102240. PMID: 33798403.
2. Dubé È i wsp. Vaccine hesitancy: an overview. Hum Vaccin Immunother. 2013 9(8): 1763-
73. doi: 10.4161/hv.24657. PMID: 23584253; PMCID: PMC3906279.
3. Smith LE, Amlôt R, Weinman J, Yiend J, Rubin GJ. A systematic review of factors affecting
vaccine uptake in young children. Vaccine. 2017;35(45): 6059-6069. doi: 10.1016/j.vaccine.2017.09.046. Epub 2017 Sep 30. PMID: 28974409.
4. Roser M. Twice as long — life expectancy around the world. OurWorldinData.org. 2018.
Retrieved from: ourworldindata.org/life-expectancy-globally [Online Resource].
5. Dattani S, Rodés-Guirao L, Ritchie H i wsp. Life Expectancy. OurWorldinData.org. 2023.
Retrieved from: ourworldindata.org/life-expectancy [Online Resource]
6. Riley (2005); Zijdeman et al. (2015); HMD (2024); UN WPP (2024) – with major processing by Our World in Data.
7. Paterson P i wsp. Vaccine hesitancy and healthcare providers. Vaccine. 2016; 34(52):
6700-6706.
8. vaccination-info.europa.eu/pl/informacje-o-szczepionkach/historia-szczepien
9. vaccination-info.europa.eu/pl/informacje-o-szczepionkach/korzysci-ze-szczepien-0
10. Berman JM. Antyszczepionkowcy: historia niewiedzy. Warszawa: PWN; 2023.
11. Ciechanowki P. Wakcynologia praktyczna. Wyd. IX, Bielsko-Biała: Alfa-Medica Press;
2023.
12. Goryński P i wsp. Chorobowość hospitalizowana w Polsce. W: Sytuacja zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2025, Warszawa: NIZP-PZH, Państwowy Instytut Badawczy; 2025.
13. Sadkowska-Todys M i wsp. Sytuacja epidemiologiczna wybranych chorób zakaźnych
w Polsce. W: Sytuacja Zdrowotna ludności Polski i jej uwarunkowania 2025, NIZP-PZH,
Państwowy Instytut Badawczy; 2025.
14. szczepienia.pzh.gov.pl/faq/czy-to-prawda-ze-do-produkcji-szczepionki-mmr-
-przeciw-odrze-swince-i-rozyczce-wykorzystuje-sie-material-ludzki-po-wykonaniu-aborcji/; data wejścia: 27/08/2025
