Zasady kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych u dzieci

Autorzy: Paulina Mika-Stępkowska, Małgorzata Matuszczyk, Piotr Socha – Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii; Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”

Zapraszamy Państwa do zapoznania się z artykułem „Co jest ważne w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych u dzieci?”, opracowanym przez ekspertów z Instytutu „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”, który kompleksowo omawia temat kształtowania prawidłowych nawyków żywieniowych u najmłodszych. Autorzy przedstawiają aktualne zalecenia dotyczące karmienia piersią, rozszerzania diety niemowląt oraz wprowadzania nowych smaków i konsystencji w codzienne jedzenie dla dzieci. W artykule omówiono także najczęstsze błędy żywieniowe i ich konsekwencje, w tym ryzyko rozwoju otyłości u dzieci.

To rzetelne opracowanie naukowe oparte na dowodach, które pomoże pielęgniarkom, położnym i rodzicom świadomie wspierać zdrowe odżywianie już od pierwszych dni życia.

Co jest ważne w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych u dzieci?

Właściwe żywienie w pierwszych miesiącach i latach życia stanowi fundament zdrowia dziecka oraz jego późniejszych preferencji żywieniowych. Odpowiednio prowadzone karmienie piersią i stopniowe rozszerzanie diety niemowląt pozwalają nie tylko dostarczyć niezbędnych składników odżywczych, ale także kształtują przyszłe zdrowe nawyki żywieniowe.

Spis treści

Streszczenie
Karmienie piersią a późniejsze nawyki żywieniowe dziecka
Rozszerzanie diety niemowlęcia – co trzeba wziąć pod uwagę?
Znaczenie stylu karmienia i roli rodziców w kształtowaniu nawyków
Żywienie dziecka po 1. roku życia
Najczęstsze trudności w żywieniu dzieci po 1. roku życia – dieta wybiórcza, neofobia
Piramida zdrowego żywienia i stylu życia a zdrowe odżywianie dzieci
Zdrowe nawyki żywieniowe – podstawa profilaktyki otyłości u dzieci
Podsumowanie: rozszerzanie diety niemowląt a zdrowe nawyki żywieniowe dzieci

Streszczenie

W rozwoju każdego dziecka występują tzw. krytyczne okresy, w których istnieje możliwość programowania żywieniowego. Badania wykazują, że błędy żywieniowe pojawiające się w czasie pierwszych 1000 dni mogą być utrwalane i w konsekwencji prowadzić m.in. do zaburzeń karmienia czy odżywiania, a w ich następstwie do chorób dietozależnych.

W pierwszych latach życia dziecka kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych w dużej mierze spoczywa na rodzicach i opiekunach, natomiast w wieku szkolnym oraz przedszkolnym wpływ na sposób żywienia dziecka mają również rówieśnicy a także media. Mimo licznych programów edukacyjnych, badania jednoznacznie dowodzą, że skala świadomości społecznej w zakresie prawidłowego sposobu żywienia jest w dalszym ciągu niewystarczająca.

Właściwe żywienie w pierwszych latach życia dziecka w znaczący sposób wpływa na jego stan zdrowia oraz zachowania żywieniowe w późniejszym okresie. W rozwoju dziecka występują tzw. krytyczne okresy, w których istnieje możliwość programowania żywieniowego i zmniejszenia ryzyka rozwoju dietozależnych chorób cywilizacyjnych^1,2.

Karmienie piersią a późniejsze nawyki żywieniowe dziecka

Właściwe karmienie piersią stanowi nie tylko optymalny sposób żywienia niemowlęcia, ale także kluczowy etap w kształtowaniu jego przyszłych preferencji smakowych. To właśnie mleko z piersi – ze zmiennym smakiem i aromatem zależnym od diety matki – przygotowuje dziecko do etapu, jakim jest rozszerzanie diety niemowlęcia i akceptacja nowych pokarmów.

Liczne badania sugerują, że pierwsze doświadczenia smakowe mają miejsce długo przed rozpoczęciem rozszerzania diety. Wybory żywieniowe kobiet podczas ciąży mogą wpływać na akceptację smaku pokarmów uzupełniających przez niemowlęta. Zawarte w płynie owodniowym związki chemiczne pobudzają receptory płodu, dzięki czemu jeszcze nienarodzone dziecko poznaje smaki żywności spożywanej przez matkę, co może wpływać na ich akceptację po urodzeniu.

Taką zależność wykazali w swoim badaniu m.in. Mennella i wsp., którzy zweryfikowali, czy zwiększona ekspozycja na sok marchwiowy w okresie ciąży wpłynie na akceptację smaku „pierwszej marchewki” u niemowląt. Zaobserwowano, że niemowlęta kobiet, które w ostatnim trymestrze ciąży spożywały regularnie przez 3 tygodnie sok marchwiowy lepiej tolerowały smak podanej kaszki zbożowej z dodatkiem przecieru marchwiowego.

Wyniki sugerują, że prenatalna ekspozycja na różne smaki zwiększa tolerancję na nowe produkty w momencie rozszerzania diety niemowląt^3,4.

Karmienie piersią a późniejsze nawyki żywieniowe dziecka

Właściwe karmienie piersią stanowi nie tylko optymalny sposób żywienia niemowlęcia, ale także kluczowy etap w kształtowaniu jego przyszłych preferencji smakowych. To właśnie mleko z piersi – ze zmiennym smakiem i aromatem zależnym od diety matki – przygotowuje dziecko do etapu, jakim jest rozszerzanie diety niemowlęcia i akceptacja nowych pokarmów.

Liczne badania sugerują, że pierwsze doświadczenia smakowe mają miejsce długo przed rozpoczęciem rozszerzania diety. Wybory żywieniowe kobiet podczas ciąży mogą wpływać na akceptację smaku pokarmów uzupełniających przez niemowlęta. Zawarte w płynie owodniowym związki chemiczne pobudzają receptory płodu, dzięki czemu jeszcze nienarodzone dziecko poznaje smaki żywności spożywanej przez matkę, co może wpływać na ich akceptację po urodzeniu.

Taką zależność wykazali w swoim badaniu m.in. Mennella i wsp., którzy zweryfikowali, czy zwiększona ekspozycja na sok marchwiowy w okresie ciąży wpłynie na akceptację smaku „pierwszej marchewki” u niemowląt. Zaobserwowano, że niemowlęta kobiet, które w ostatnim trymestrze ciąży spożywały regularnie przez 3 tygodnie sok marchwiowy lepiej tolerowały smak podanej kaszki zbożowej z dodatkiem przecieru marchwiowego.

Wyniki sugerują, że prenatalna ekspozycja na różne smaki zwiększa tolerancję na nowe produkty w momencie rozszerzania diety niemowląt^3,4.

Rola karmienia naturalnego w kształtowaniu preferencji smakowych

Ekspozycja smakowa kontynuowana jest w kolejnym etapie rozwoju dziecka poprzez karmienie pokarmem matki. Karmienie piersią określane jako złoty standard żywienia w pierwszym półroczu życia dziecka nie tylko pokrywa zapotrzebowanie na niezbędne do prawidłowego wzrostu i rozwoju składniki odżywcze, ale również korzystnie wpływa na kształtowanie nawyków żywieniowych.

Dieta matki w okresie laktacji w dużej mierze wpływa na skład pokarmu, jego smak i zapach^5,6. Mleko kobiece zawiera m.in. laktozę – źródło smaku słodkiego, sód i mocznik odpowiadające za smak słony i gorzki oraz glutaminiany będące nośnikiem smaku umami. Zawartość poszczególnych składników jest zmienna i zależy w dużej mierze od okresu laktacji, stanu odżywienia oraz diety matki.

Niemowlęta karmione naturalnie poznają więcej smaków pożywienia, co pozytywnie wpływa na akceptację konkretnych produktów w późniejszym wieku^7,8. Dzieci karmione mlekiem modyfikowanym charakteryzuje zdecydowanie niższa ekspozycja na nowe smaki co zazwyczaj wynika ze stosowania jednego rodzaju mieszanki – smak i skład mieszanek mlecznych różni się jedynie w zależności od producenta.

Badania wykazują, że bogate doświadczenia smakowe nabyte podczas karmienia naturalnego zdecydowanie lepiej przygotowują niemowlęta do spożywania pokarmów uzupełniających w porównaniu do niemowląt karmionych sztucznie⁹.

Karmienie piersią a samoregulacja apetytu

Dodatkową zaletą karmienia piersią jest brak możliwości stałego kontrolowania wielkości zjadanych porcji przez dziecko. Stan odżywienia oceniany jest w oparciu o kontrolę tempa przyrostów masy ciała i rozwoju dziecka. W przypadku niemowląt karmionych butelką rodzice najczęściej podają takie ilości mleka, które w ich ocenie są adekwatne dla dziecka bez zwracania uwagi na potrzeby przez nie sygnalizowane.

Takie działanie bardzo często prowadzi do przekarmiania niemowląt oraz zaburzenia wrodzonej umiejętności samoregulacji ilości spożywanego pokarmu^10,11. Farrow i Blissett zaobserwowali, że karmienie piersią, w którym stopień kontroli przez matkę jest niższy, wpływało pozytywnie na interakcje między matką a ich rocznymi niemowlętami.

Wykazano, że mniej kontrolujący styl karmienia sprzyja utrzymaniu prawidłowych przyrostów masy ciała oraz rozwojowi prawidłowych nawyków żywieniowych w późniejszym dzieciństwie. Co więcej, karmienie piersią kształtuje umiejętności motoryczne w zakresie pobierania pokarmu – ssanie sprzyja prawidłowemu rozwojowi umiejętności połykania i żucia¹².

Rozszerzanie diety niemowlęcia – co trzeba wziąć pod uwagę?

W drugim półroczu życia schemat żywienia dziecka powoli przekształca się z wyłącznej diety mlecznej do bardziej urozmaiconej. Proces rozszerzania diety wymaga od rodziców wiedzy, cierpliwości i konsekwencji, ponieważ właściwe rozszerzanie diety dziecka ma wpływ nie tylko na jego rozwój fizyczny, ale także na kształtowanie późniejszych zdrowych nawyków żywieniowych.

Kiedy rozpocząć rozszerzanie diety niemowlęcia?

Posiłki uzupełniające zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia (World Health Organization, WHO) powinny być wprowadzone po 6. miesiącach wyłącznego karmienia piersią, natomiast według Europejskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (European Society for Pediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition, ESPGHAN) karmienie uzupełniające można rozpocząć już między 4. a 6. miesiącem życia^13,14.

W rozwoju dziecka istnieją etapy sprzyjające rozszerzaniu diety. Do 4. miesiąca życia dziecko akceptuje wyłącznie smak słodki, co wynika z wrodzonej preferencji. Między 4. a 6. miesiącem występuje tzw. okno tolerancji na nowe smaki, natomiast okres między 6. a 12. miesiącem jest momentem gotowości na akceptację nowych konsystencji posiłków¹⁵.

Rozszerzanie diety dziecka jest trudnym etapem dla rodziców czego dowodem są wyniki badań. Ogólnopolskie badanie PITNUTS przeprowadzone w 2016 roku, którego celem była kompleksowa ocena sposobu żywienia dzieci w wieku od 5. do 36. miesiąca życia wykazało, że sposób żywienia w tej grupie wiekowej różnił się od zaleceń ekspertów – aż 61% niemowląt miało podane posiłki uzupełniające przed ukończeniem 4. miesiąca życia¹⁶.

Wprowadzanie pokarmów uzupełniających jest istotne nie tylko ze względów odżywczych, ale również z uwagi na prawidłowy rozwój dziecka. Zbyt wczesne, jak i zbyt późne rozszerzanie diety może mieć negatywny wpływ na stan zdrowia dziecka oraz prowadzić do kształtowania nieprawidłowych nawyków żywieniowych i/lub zaburzeń stanu odżywienia.

Schemat żywienia niemowląt w 1. roku życia – jak wprowadzać nowe smaki i konsystencje?

Narzędziem pomocnym w rozszerzaniu diety niemowląt jest opracowany przez Polskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (PTGHŻD) schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia, który określa w jakiej kolejności należy wprowadzać nowe produkty i konsystencje, a także rekomenduje orientacyjną dla wieku niemowlęcia wielkość oraz liczbę posiłków¹⁷.

Liczne badania sugerują, że rozszerzanie diety należy rozpocząć od warzyw, których gorzki smak może być trudniej akceptowany przez dziecko, co wynika ze wspomnianej wcześniej wrodzonej preferencji smaku słodkiego¹⁸. Wprowadzenie owoców oraz kaszek zbożowych przysparza mniej trudności ze względu na ich słodki smak.

Należy pamiętać, że rozszerzanie diety jest procesem czasochłonnym – początkowo dziecko zjada niewielkie ilości, często odmawia zjedzenia zaproponowanego pokarmu. W takich sytuacjach należy zwracać rodzicom uwagę na to, że tylko konsekwencja i wielokrotna ekspozycja na nowe produkty może zaowocować sukcesem.

Birch i Marlin przeprowadzili badanie, w którym przez 6 tygodni podawali dwuletnim dzieciom nowe produkty z różną częstotliwością – 20, 10 lub 5 razy. Wykazali, że do zmiany preferencji dziecka potrzeba ok. 8-10 ekspozycji na dany produkt. Wyniki te świadczą o istnieniu związku między ilością ekspozycji na nowy produkt, a kształtowaniem preferencji smakowych¹⁹. Pomocne może być również łączenie znanego, akceptowanego smaku z nowym, obcym jeszcze dla dziecka produktem. Chęć do próbowania nowych pokarmów wzrasta także, kiedy rodzice spożywają je razem z dziećmi.

W rozszerzaniu diety niemowlęcia oprócz kolejności wprowadzania produktów istotne jest również wprowadzanie do diety nowych, adekwatnych do wieku konsystencji, co umożliwia ćwiczenie żucia, gryzienia oraz kształtowanie umiejętności samodzielnego jedzenia dziecka¹⁴.

Schemat żywienia niemowląt w 1. roku życia – jak wprowadzać nowe smaki i konsystencje?

Narzędziem pomocnym w rozszerzaniu diety niemowląt jest opracowany przez Polskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (PTGHŻD) schemat żywienia niemowląt w pierwszym roku życia, który określa w jakiej kolejności należy wprowadzać nowe produkty i konsystencje, a także rekomenduje orientacyjną dla wieku niemowlęcia wielkość oraz liczbę posiłków¹⁷.

Liczne badania sugerują, że rozszerzanie diety należy rozpocząć od warzyw, których gorzki smak może być trudniej akceptowany przez dziecko, co wynika ze wspomnianej wcześniej wrodzonej preferencji smaku słodkiego¹⁸. Wprowadzenie owoców oraz kaszek zbożowych przysparza mniej trudności ze względu na ich słodki smak.

Należy pamiętać, że rozszerzanie diety jest procesem czasochłonnym – początkowo dziecko zjada niewielkie ilości, często odmawia zjedzenia zaproponowanego pokarmu. W takich sytuacjach należy zwracać rodzicom uwagę na to, że tylko konsekwencja i wielokrotna ekspozycja na nowe produkty może zaowocować sukcesem.

Birch i Marlin przeprowadzili badanie, w którym przez 6 tygodni podawali dwuletnim dzieciom nowe produkty z różną częstotliwością – 20, 10 lub 5 razy. Wykazali, że do zmiany preferencji dziecka potrzeba ok. 8-10 ekspozycji na dany produkt. Wyniki te świadczą o istnieniu związku między ilością ekspozycji na nowy produkt, a kształtowaniem preferencji smakowych¹⁹. Pomocne może być również łączenie znanego, akceptowanego smaku z nowym, obcym jeszcze dla dziecka produktem. Chęć do próbowania nowych pokarmów wzrasta także, kiedy rodzice spożywają je razem z dziećmi.

W rozszerzaniu diety niemowlęcia oprócz kolejności wprowadzania produktów istotne jest również wprowadzanie do diety nowych, adekwatnych do wieku konsystencji, co umożliwia ćwiczenie żucia, gryzienia oraz kształtowanie umiejętności samodzielnego jedzenia dziecka¹⁴.

Kalendarz żywienia dziecka – najważniejsze zasady i wytyczne na temat rozszerzania diety

Narzędziem, które w czytelny i uporządkowany sposób prezentuje najważniejsze zasady żywienia dzieci na etapie kluczowych momentów życia jest kalendarz żywienia dziecka w 1000 pierwszych dni (0-36 miesiąca życia).

W kalendarzu znajdują się m.in. informacje dotyczące okresu wyłącznego karmienia piersią, kolejności wprowadzania nowych smaków i konsystencji oraz wprowadzania pokarmów potencjalnie alergizujących i glutenu do jadłospisu najmłodszych, jak również roli mleka w diecie dziecka, także tego które skończyło 1. rok życia. Uwzględnia ważne w kontekście kształtowania późniejszych zwyczajów żywieniowych aspekty dotyczące sposobu karmienia i interakcji rodzica z dzieckiem podczas jedzenia²⁰.

Zachęcamy do zapoznania się z materiałami w sekcji:Rozszerzanie diety niemowlaka krok po kroku – zasady wprowadzania pokarmów stałych według koncepcji HiPP.

Znaczenie stylu karmienia i roli rodziców w kształtowaniu nawyków

Styl karmienia niemowląt oraz codzienne zachowania rodziców przy stole odgrywają kluczową rolę w budowaniu zdrowych nawyków żywieniowych. To właśnie dorośli, poprzez sposób, w jaki prowadzą rozszerzanie diety dziecka i reagują na jego sygnały głodu oraz sytości, kształtują przyszłe relacje dziecka z jedzeniem – zarówno te prawidłowe, jak i problematyczne.

W momencie rozszerzania diety dziecka szczególne znaczenie mają nawyki żywieniowe rodziców i opiekunów, które zostaną przekazane dziecku i będą elementem nauki tego co jeść oraz jak jeść. Środowisko rodzinne może sprzyjać rozwojowi zachowań zdrowego odżywiania i utrzymania prawidłowej masy ciała lub może promować nadwagę oraz kształtować nieprawidłowe nawyki żywieniowe.

Rodzice kształtują nawyki żywieniowe dziecka poprzez własne zachowania w trakcie spożywania posiłków, stanowiąc pierwszy wzór do naśladowania. Sposób karmienia prezentowany przez rodzica ma ogromny wpływ na późniejsze zachowania dzieci, w tym na preferencje smakowe oraz regulację spożycia energii^21,22.

4 style karmienia niemowląt i małych dzieci

Wyróżniamy 4 style karmienia prezentowane przez rodziców – responsywny, kontrolujący, zaniedbujący i pobłażliwy²³.

Responsywny

Rodzic decyduje gdzie, kiedy i co dziecko będzie jadło, natomiast dziecko decyduje, czy zje zaproponowany mu posiłek i w jakich ilościach.
Rodzice określają granice, modelują odpowiednie zachowania żywieniowe i przede wszystkim respektują odmowę dziecka.

Kontrolujący

Opiekunowie ignorują sygnały głodu prezentowane przez dziecko, używają siły, kary lub nagrody aby przekonać dziecko do jedzenia.
Praktyki te prowadzą do nieprawidłowego spożycia energii oraz wybiórczej diety.

Zaniedbujący

Rodzice mają tendencję do karmienia dziecka zawsze wtedy i tym, czego dziecko zażąda, często przygotowując specjalne posiłki.
Może to prowadzić do zmniejszonego spożycia produktów o wysokiej wartości odżywczej, np. mleka czy warzyw.

Pobłażliwy

Rodzice nie ponoszą odpowiedzialności za karmienie dziecka.
Podczas karmienia nie kładą nacisku na ustalone zasady, natomiast starają się zadowolić dziecko.
Rodzice ignorują zarówno sygnały głodu dziecka jak i emocjonalne.

4 style
karmienia niemowląt i małych dzieci

Style karmienia prezentowane przez rodziców (opracowanie własne na podstawie [23])²³

Wzorowym stylem karmienia, sprzyjającym kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych jest styl responsywny, w którym rodzice określają granice i przede wszystkim respektują sygnały wysyłane przez dziecko. Stosują złotą zasadę, w której rodzic decyduje: gdzie, kiedy i co dziecko będzie jadło ale pozostawia decyzję dziecku czy zje i ile zje.

Niestety bardzo często prezentowanym stylem karmienia przez rodziców jest styl kontrolujący, w którym rodzice ignorują sygnały głodu i sytości wysyłane przez dziecko, stosują takie praktyki jak karmienie na siłę, przez sen, używają kary lub nagrody, aby namówić dziecko do jedzenia. Taka postawa rodzica prowadzi do nieprawidłowego spożycia energii przez dziecko, wybiórczej diety i niewłaściwych zachowań żywieniowych w kolejnych latach życia²³.

Żywienie dziecka po 1. roku życia

Po ukończeniu pierwszego roku życia dziecko wkracza w nowy etap rozwoju, w którym rozszerzanie diety nabiera jeszcze większego znaczenia. W tym czasie sposób żywienia ma kluczowy wpływ na kształtowanie zdrowych nawyków żywieniowych, a także na utrzymanie prawidłowego tempa wzrostu i rozwoju. To moment, w którym jadłospis staje się bardziej urozmaicony, ale nadal wymaga świadomego planowania ze strony rodziców i opiekunów.

Najczęstsze błędy w sposobie karmienia po 1. roku życia i ich wpływ na późniejsze nawyki żywieniowe

Pomimo ogólnodostępnych zaleceń dotyczących żywienia niemowląt i małych dzieci nadal obserwujemy błędy w diecie najmłodszych.

We wspomnianym już wcześniej badaniu PITNUTS zaobserwowano, że przeciętna racja pokarmowa w grupie dzieci w wieku 13-36 miesięcy odbiegała od modelowej – charakteryzowała się niskim spożyciem warzyw i owoców, mleka oraz fermentowanych napojów mlecznych.

Zwrócono również uwagę na niską zawartość długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz witaminy D, a wysoką zawartość cukrów prostych w jadłospisach badanych dzieci. Z badania wynikało, że procentowy udział energii z cukrów prostych przewyższał maksymalną wartość ustaloną na poziomie 10% aż u 74,8% badanych. Wysokie spożycie cukrów prostych sprzyja rozwojowi nadwagi i otyłości w późniejszym wieku¹⁶.

Dodane przez redakcję: Wstępne wyniki badania PITNUTS z 2024 roku wskazują na spożycie poniżej normy: witaminy D, wapnia, jodu, DHA (z związku z brakiem spożycia ryb), żelaza, czyli podobnie jak dane z 2016 roku.

Dieta małego dziecka powinna uwzględniać produkty ze wszystkich grup żywności w określonych porcjach. Tylko urozmaicona i prawidłowo zbilansowana dieta może zapobiegać chorobom wynikającym z niedoboru lub nadmiaru energii oraz makro- i mikroskładników.

Żywienie dziecka po 1. roku życia – najważniejsze zasady żywienia dzieci

Dieta dziecka po ukończeniu 1. roku życia coraz bardziej zaczyna przypominać dietę dorosłych – należy jednak pamiętać, że nie powinna ona nabierać jej nieprawidłowych cech. Zapotrzebowanie dziecka na niektóre składniki jest nadal wyższe w porównaniu do osoby dorosłej. Dotyczy to m.in. wapnia, wit. D i żelaza. Znowelizowane w 2017 roku Normy Żywienia Człowieka opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia (IŻŻ) określają optymalną ilość energii oraz składników odżywczych w diecie populacji polskiej dla poszczególnych grup wiekowych^24,25.

Na temat prawidłowego spożycia wapnia, wit. D i żelaza wypowiadają się eksperci w Stanowisku Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk w sprawie zasad żywienia dzieci w wieku 1-3 lat (opublikowane w Standardach Medycznych – Pediatrii 2022 r. t. 19, 287-302).

Żywienie dziecka po 1. roku życia – najważniejsze zasady żywienia dzieci

Dieta dziecka po ukończeniu 1. roku życia coraz bardziej zaczyna przypominać dietę dorosłych – należy jednak pamiętać, że nie powinna ona nabierać jej nieprawidłowych cech. Zapotrzebowanie dziecka na niektóre składniki jest nadal wyższe w porównaniu do osoby dorosłej. Dotyczy to m.in. wapnia, wit. D i żelaza. Znowelizowane w 2017 roku Normy Żywienia Człowieka opracowane przez Instytut Żywności i Żywienia (IŻŻ) określają optymalną ilość energii oraz składników odżywczych w diecie populacji polskiej dla poszczególnych grup wiekowych^24,25.

Na temat prawidłowego spożycia wapnia, wit. D i żelaza wypowiadają się eksperci w Stanowisku Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk w sprawie zasad żywienia dzieci w wieku 1-3 lat (opublikowane w Standardach Medycznych – Pediatrii 2022 r. t. 19, 287-302).

Modelowy talerz żywieniowy – liczba i wielkość porcji w diecie małego dziecka

W planowaniu dziennego jadłospisu dziecka pomocny może być modelowy talerz żywieniowy, który nakreśla orientacyjną liczbę oraz wielkość porcji poszczególnych produktów spożywczych zalecaną dla dzieci w wieku od 1-3 lat²⁶.

Po ukończeniu 1. roku życia jadłospis dziecka może bazować na 5 posiłkach w ciągu dnia - 3 głównych (śniadanie, obiad, kolacja) oraz 2 mniejszych, przekąskowych (II śniadanie, podwieczorek).

Posiłki powinny być podawane o stałych porach, z zachowaniem 3 h odstępów. Podczas ich przyrządzania należy sięgać tylko po produkty o wysokiej jakości i wartości odżywczej.

Zgodnie z ostatnimi zaleceniami głównym źródłem płynów w pierwszych 2 latach życia dziecka powinna być woda. Soki 100% mogą być podawane, ale w niewielkich ilościach (100 ml/dzień) dopiero w 2-3 roku życia²⁷.

Żywienie dzieci w wieku 1-3 lat – 10 punktów najważniejszych zasad

Najczęstsze trudności w żywieniu dzieci po 1. roku życia – dieta wybiórcza, neofobia

Po ukończeniu pierwszego roku życia wiele dzieci zaczyna manifestować własne preferencje żywieniowe, co może prowadzić do pojawienia się problemów takich jak dieta wybiórcza czy neofobia pokarmowa. Choć etap rozszerzania diety dziecka powinien sprzyjać poznawaniu nowych smaków i konsystencji, w praktyce często wiąże się z niechęcią do próbowania nowych potraw.

Dieta wybiórcza u dziecka

Wybiórcza dieta bazująca na mało wartościowych produktach, trudności z rozszerzaniem diety, czy zbyt małe porcje posiłków, które nie pokrywają zapotrzebowania kalorycznego to lista najczęściej występujących problemów związanych z karmieniem u najmłodszych dzieci. Pediatrzy obserwują zależność między procesem karmienia małych dzieci, fizjologicznymi reakcjami i interpersonalnymi relacjami między dzieckiem a rodzicem. Z tego powodu zaburzenia karmienia traktowane są jako problem multidyscyplinarny, a podczas ich diagnostyki i leczenia konieczne jest zaangażowanie innych specjalistów tj. psychologa, dietetyka i logopedy.

Terapia dzieci, u których stwierdzono trudności w karmieniu, zależy od wyjściowej przyczyny zaburzeń i wymaga indywidualnego podejścia do problemu. Jej skuteczność w dużej mierze zależy od trafnego rozpoznania problemu oraz od odpowiedniej motywacji i konsekwencji w postępowaniu rodziców dziecka. Należy podkreślić, że utrwalanie nieprawidłowych nawyków żywieniowych może przerodzić się w poważne trudności w karmieniu prowadzące do istotnych konsekwencji zdrowotnych takich jak niedożywienie^23,30.

ZAPRASZAMY DO OBEJRZENIA WEBINARU:
Zaburzenia karmienia u dzieci z perspektywy logopedy i psychologa

ZAPRASZAMY DO OBEJRZENIA WEBINARU:
Zaburzenia karmienia u dzieci z perspektywy logopedy i psychologa

Zachęcamy do obejrzenia wyjątkowego webinaru poświęconego tematowi zaburzeń karmienia u dzieci widzianemu oczami neurologopedy i psychologa. To spotkanie, podczas którego specjaliści z Centrum Zdrowia Dziecka dzielą się swoim wieloletnim doświadczeniem w pracy z dziećmi z trudnościami w jedzeniu oraz ich rodzinami. Webinar ukazuje złożoność problemu karmienia – od aspektów emocjonalnych po zaburzenia funkcji oralnych.

Podczas dyskusji zostały omówione m.in.:

trudności z nakarmieniem dziecka w relacji rodziców i ich zderzenie z rzeczywistością kliniczną,
reakcje dziecka w sytuacji trudnego karmienia i czynniki ograniczające czerpanie przyjemności z jedzenia,
odmowa przyjmowania pokarmu – jak odróżnić dysfagię od zaburzeń zachowania,
postawy rodziców mające wpływ na przebieg karmienia,
cele i efekty terapii zaburzeń karmienia z perspektywy pracy zespołowej.

Webinar stanowi cenne źródło wiedzy dla specjalistów medycznych i terapeutów zajmujących się diagnostyką oraz terapią zaburzeń karmienia u dzieci.

Nie masz dostępu do webinaru? Zapraszamy do bezpłatnej rejestracji w celu uzyskania dostępu do dodatkowych materiałów tworzonych we współpracy ze specjalistami.

Link do rejestracji >

Neofobia – niechęć do poznawania nowych a zdrowe nawyki żywieniowe

Pod koniec 2. roku życia u dziecka może rozwinąć się tzw. neofobia pokarmowa, czyli niechęć do poznawania nowych pokarmów, na co należy uczulić rodziców. Zachowania takie mogą wystąpić nawet u dzieci, u których nie obserwowano wcześniej trudności z rozszerzaniem diety.

W tym czasie dzieci odrzucają najczęściej produkty o wysokiej wartości odżywczej – warzywa, owoce, mięso- co prowadzi do wybiórczej, niedoborowej diety. Błędem rodziców jest rezygnacja z niechcianego produktu i nieuwzględnianie go w dziennym jadłospisie. Jedynym skutecznym postępowaniem w takiej sytuacji jest cierpliwe, wielokrotne podawanie nieakceptowanego produktu^19,23,30.

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z treścią artykułu:
Cukier i sól w diecie niemowląt i małych dzieci

Dowiedz się więcej. Zapoznaj się z treścią artykułu:
Cukier i sól w diecie niemowląt i małych dzieci

Artykuł porusza następujące kwestie:

Kształtowanie preferencji smakowych
Programowanie żywieniowe – „okno możliwości”
Jak rozpocząć rozszerzanie diety?
Źródła cukru w diecie dzieci
Zalecenia dotyczące cukrów w diecie dzieci
Zalecenia dotyczące soków owocowych w diecie dzieci
Sól w diecie niemowląt i dzieci

Autorką publikacji jest Mgr Paulina Mika-Stępkowska – dietetyk w Klinice Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” w Warszawie.

Piramida zdrowego żywienia i stylu życia a zdrowe odżywianie dzieci

Wraz z wiekiem dziecka i zakończeniem etapu rozszerzania diety niemowlęcia coraz większego znaczenia nabiera edukacja żywieniowa, której celem jest utrwalanie zdrowych nawyków żywieniowych i promowanie aktywnego stylu życia. Oprócz kształtowania prawidłowych wyborów żywieniowych należy od najmłodszych lat zwrócić uwagę na aktywność fizyczną, która jest elementem zdrowego stylu życia^31,32.

Najprostszą formą graficzną przedstawiającą modelowy sposób żywienia dzieci i młodzieży w wieku od 4 do 18 lat jest opracowana i zaktualizowana w 2019 roku przez Instytut Żywności i Żywienia „Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia”. Oprócz formy graficznej IŻŻ opracował również najważniejsze zasady zdrowego żywienia dla dzieci i młodzieży, które powinny być utrwalane od najmłodszych lat:

Preferencje żywieniowe ukształtowane w pierwszych latach życia utrzymują się w kolejnych latach. W ramach obserwacji kohorty CHOP (633 dzieci) od roku do 8 lat dokonaliśmy oceny żywieniowej w 29 grupach produktów. Zidentyfikowano 3 typy żywieniowe:

Wyniki badania pokazały utrzymywanie się tych typów zachowań żywieniowych u dzieci w wieku od 2 do 8 lat, co wskazuje na ograniczone możliwości interwencji żywieniowych u dzieci >2 rż.³⁴.

Zdrowe nawyki żywieniowe – podstawa profilaktyki otyłości u dzieci

Utrwalanie zdrowych nawyków żywieniowych od pierwszych miesięcy życia ma ogromne znaczenie w profilaktyce otyłości u dzieci oraz chorób dietozależnych. Wczesne etapy rozszerzania diety niemowląt to moment, w którym kształtują się preferencje smakowe, reakcje na nowe pokarmy oraz relacja dziecka z jedzeniem. Świadome decyzje rodziców dotyczące tego, od czego zacząć rozszerzanie diety i jakie produkty wybierać, mogą realnie wpłynąć na zdrowie dziecka w kolejnych latach życia. Właściwe wzorce żywieniowe, w tym ograniczenie spożycia cukrów prostych i przetworzonej żywności, stanowią podstawę skutecznej prewencji otyłości i jej powikłań metabolicznych.

Kształtowanie zwyczajów żywieniowych w okresie niemowlęcym i w pierwszych latach życia wydaje się kluczowe w prewencji wielu chorób, w tym głównie otyłości i jej powikłań.

Ukształtowanie preferencji do smaku słodkiego i ograniczenie spożycia warzyw są jednymi z głównych dietetycznych przyczyn rozwoju otyłości. Większość danych klinicznych o wpływie cukrów wolnych na zdrowie dzieci pochodzi z badań obserwacyjnych, które są obciążone ryzykiem wystąpienia błędów systematycznych i losowych, związanych m.in. z doborem pacjentów do badania, zmiennością cech w różnych populacjach, itp.

Badania z randomizacją dotyczące dzieci szkolnych i młodzieży dostarczają dowodów na szkodliwy wpływ cukrów prostych w napojach. Metaanaliza 3 badań z randomizacją (n=988) potwierdziła różnicę w przyroście masy ciała pomiędzy dziećmi spożywającymi napoje słodzone a dziećmi nie otrzymującymi takich płynów (różnica średnich ważonych: 0,34; 95% CI: 0,18; 0,50)³⁵.

Istotne z punktu widzenia zapobiegania otyłości, wydaje się unikanie smaków słodkich w wieku niemowlęcym. W Projekcie Viva badano związek spożycia soków i słodzonych napojów u niemowląt ze wskaźnikiem BMI z-score we wczesnym dzieciństwie (mediana 3.1 lat) i wieku szkolnym (mediana 7.7 lat). W modelu wieloczynnikowym, spożycie soków w wieku roku było związane z większym spożyciem soków i słodzonych napojów we wczesnym dzieciństwie i wieku szkolnym oraz większym ryzykiem otyłości³⁶.

Zdrowe nawyki żywieniowe – podstawa profilaktyki otyłości u dzieci

Utrwalanie zdrowych nawyków żywieniowych od pierwszych miesięcy życia ma ogromne znaczenie w profilaktyce otyłości u dzieci oraz chorób dietozależnych. Wczesne etapy rozszerzania diety niemowląt to moment, w którym kształtują się preferencje smakowe, reakcje na nowe pokarmy oraz relacja dziecka z jedzeniem. Świadome decyzje rodziców dotyczące tego, od czego zacząć rozszerzanie diety i jakie produkty wybierać, mogą realnie wpłynąć na zdrowie dziecka w kolejnych latach życia. Właściwe wzorce żywieniowe, w tym ograniczenie spożycia cukrów prostych i przetworzonej żywności, stanowią podstawę skutecznej prewencji otyłości i jej powikłań metabolicznych.

Kształtowanie zwyczajów żywieniowych w okresie niemowlęcym i w pierwszych latach życia wydaje się kluczowe w prewencji wielu chorób, w tym głównie otyłości i jej powikłań.

Ukształtowanie preferencji do smaku słodkiego i ograniczenie spożycia warzyw są jednymi z głównych dietetycznych przyczyn rozwoju otyłości. Większość danych klinicznych o wpływie cukrów wolnych na zdrowie dzieci pochodzi z badań obserwacyjnych, które są obciążone ryzykiem wystąpienia błędów systematycznych i losowych, związanych m.in. z doborem pacjentów do badania, zmiennością cech w różnych populacjach, itp.

Badania z randomizacją dotyczące dzieci szkolnych i młodzieży dostarczają dowodów na szkodliwy wpływ cukrów prostych w napojach. Metaanaliza 3 badań z randomizacją (n=988) potwierdziła różnicę w przyroście masy ciała pomiędzy dziećmi spożywającymi napoje słodzone a dziećmi nie otrzymującymi takich płynów (różnica średnich ważonych: 0,34; 95% CI: 0,18; 0,50)³⁵.

Istotne z punktu widzenia zapobiegania otyłości, wydaje się unikanie smaków słodkich w wieku niemowlęcym. W Projekcie Viva badano związek spożycia soków i słodzonych napojów u niemowląt ze wskaźnikiem BMI z-score we wczesnym dzieciństwie (mediana 3.1 lat) i wieku szkolnym (mediana 7.7 lat). W modelu wieloczynnikowym, spożycie soków w wieku roku było związane z większym spożyciem soków i słodzonych napojów we wczesnym dzieciństwie i wieku szkolnym oraz większym ryzykiem otyłości³⁶.

Dlatego należy zwrócić uwagę na wczesną edukację rodziców w zakresie kształtowania zwyczajów żywieniowych. Potwierdzono skuteczność takich dobrze zaplanowanych interwencji edukacyjnych. W badaniu z randomizacją-The Healthy Beginnings Trial- 667 matek dobrano losowo do grupy kontrolnej i grupy badanej, w której przeprowadzono edukację w okresie ciąży i po urodzeniu dziecka w ramach 8 wizyt domowych. Wyniki uzyskane u ich dzieci w wieku 2 lat wykazały niższy wskaźnik BMI w grupie interwencyjnej (16.53 vs 16.82), pozytywny wpływ na spożycie warzyw, oglądanie TV oraz korzystny efekt na spożycie warzyw przez matki i ich aktywność fizyczną³⁷.

Przeprowadzono również przegląd systematyczny badań oceniających efekt interwencji żywieniowych w profilaktyce otyłości, który objął 24 badania z randomizacją. Interwencje w okresie ciąży i w pierwszych 2 latach życia dziecka odniesiono do wyników od okresu noworodkowego do 7 roku życia. Interwencje w zakresie kształtowania wiedzy i przekonań matki odnośnie karmienia niemowlęcia miały wpływ na masę ciała. Największą skuteczność wykazywało połączenie różnych składowych: karmienie responsywne/wrażliwe (ang. „responsive feeding”), metody „uspokajania”, specyficzne porady żywieniowe oraz szkolenie w zakresie sposobów żywienia i zachowań żywieniowych³⁸.

Podsumowanie: rozszerzanie diety niemowląt a zdrowe nawyki żywieniowe dzieci

Prawidłowe rozszerzanie diety niemowląt stanowi fundament budowania zdrowych nawyków żywieniowych w późniejszym dzieciństwie. To proces, który wymaga nie tylko znajomości zasad żywienia, ale także uważności, cierpliwości i zrozumienia potrzeb dziecka. Właściwe wprowadzenie pokarmów uzupełniających, oparte na aktualnych rekomendacjach, może znacząco zmniejszyć ryzyko otyłości u dzieci oraz zaburzeń karmienia w kolejnych etapach rozwoju.

ZAPRASZAMY DO OBEJRZENIA WEBINARU:
Zaburzenia karmienia u dzieci – przyczyny, diagnostyka i leczenie. Ważny temat dla profilaktyki otyłości

ZAPRASZAMY DO OBEJRZENIA WEBINARU:
Zaburzenia karmienia u dzieci – przyczyny, diagnostyka i leczenie. Ważny temat dla profilaktyki otyłości

Zachęcamy do obejrzenia webinaru poświęconego zagadnieniu zaburzeń karmienia u dzieci, które stanowią istotny problem w opiece nad niemowlętami i małymi dziećmi.

W trakcie webinaru omówiono m.in.:

najczęstsze przyczyny i objawy zaburzeń karmienia u niemowląt i małych dzieci,
rolę zespołu interdyscyplinarnego (pediatry, gastroenterologa, psychologa, neurologopedy i dietetyka) w diagnostyce i leczeniu,
praktyczne wskazówki dotyczące postępowania terapeutycznego i wsparcia rodzin.

Webinar kierowany jest do personelu medycznego, który w swojej pracy zawodowej ma kontakt z dziećmi z trudnościami w karmieniu oraz ich rodzicami.

Nie masz dostępu do webinaru? Zapraszamy do bezpłatnej rejestracji w celu uzyskania dostępu do dodatkowych materiałów tworzonych we współpracy ze specjalistami.

Link do rejestracji >

Preferencje smakowe dzieci są kształtowane od urodzenia i w dużej mierze decydują o nich wybory rodziców. Pierwsza ekspozycja na nowe smaki następuje już w okresie prenatalnym i ma ona wpływ na tolerancję posiłków uzupełniających w późniejszym czasie. Kolejnym kluczowym momentem jest sposób karmienia przez pierwsze 6 miesięcy życia dziecka - jako złoty standard ze względu na wartość odżywczą oraz ekspozycję na nowe smaki uznaje się karmienie naturalne pokarmem mamy.

W momencie rozszerzania diety dziecka znaczenie ma nie tylko wybór i kolejność wprowadzanych posiłków uzupełniających, ale także sposób karmienia i prezentowany przez rodziców styl karmienia, który może sprzyjać kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych. Dzieci starsze stają się bardziej niezależne, ale rodzice nadal mają istotny wpływ na ich żywienie poprzez modelowanie prawidłowych zachowań oraz dbałość o odpowiednią atmosferę podczas posiłków.

Chcąc nauczyć dzieci jedzenia zdrowych produktów, takich jak warzywa i owoce, potrzebują one wczesnych, pozytywnych i powtarzających się doświadczeń z tymi produktami. Naturalna tendencja dzieci do wyboru słodkich lub słonych, bogatych w kalorie produktów podkreśla potrzebę interwencji dorosłych w celu zapewnienia różnorodnej i zdrowej diety.

Nieprawidłowe zwyczaje żywieniowe są przyczyną zaburzeń karmienia i odżywiania, zwiększają ryzyko rozwoju zaburzeń stanu odżywienia tj. niedożywienia i otyłości, dlatego powinny znaleźć się w centrum zainteresowania opieki zdrowotnej oraz szeroko pojętych działań edukacyjnych.

Mimo licznych narzędzi przygotowanych przez ekspertów ds. żywienia dzieci oraz programów edukacyjnych, badania jednoznacznie dowodzą, że skala świadomości społecznej w zakresie prawidłowego sposobu żywienia jest w dalszym ciągu niewystarczająca. Wciąż jest wiele do zrobienia na polu działań edukacyjnych skierowanych do rodziców, pedagogów oraz dzieci.

Czytaj także:
Stosowanie diety wegańskiej i wegetariańskiej w żywieniu niemowląt i małych dzieci. Jak nie dopuścić do niedoborów składników odżywczych?
Niedobory witaminy D u niemowląt i małych dzieci. Jak pokryć zapotrzebowanie na witaminę D u dzieci w wieku 1-3 lat?
Zapotrzebowanie na witaminy a żywienie dziecka. Czy dieta jest źródłem odpowiedniej ilości witamin dla niemowląt i małych dzieci?

Piśmiennictwo:

1. Koletzko B. Early nutrition and long-term health. Pediatric Nutrition In Practice 2008, 37-41.
2. Eriksen K, Lind M, Larnkjaer A i wsp. Early nutrition and its effect on growth, body composition and later obesity. World Rev Nutr Diet 2018; 117:111-128.
3. Mennella J, Mother’s milk: A medium for early flavor experiences. J Hum Lact 1995, 11: 39–45.
4. Mennella J, Jagnow C, Beauchamp G. Prenatal and postnatal flavor learning by human infants. Pediatrics 2001; 107(6): 1-6.
5. Szajewska H, Horvath A. Poradnik żywienia niemowlęcia – krok po kroku od narodzin do pierwszych urodzin. Medycyna Praktyczna 2014.
6. Mennella J. Mother’s milk: A medium for early flavor experiences. J Hum Lact 1995, 11: 39–45.
7. Mennella JA, Beauchamp GK. Flavor experiences during formula feeding are related to preferences during childhood. Early Human Development 2002;68:71-82.
8. Forestell CA, Mennella JA. Early determinants of fruit and vegetable acceptance. Pediatrics 2007;120:1247-1254.
9. Mennella J, Forestell C, Morgan L. i wsp. Early milk feeding influences taste acceptance and liking during infancy. Am J Clin Nutr 2009; 90: 780–788.
10. Fox M, Devaney B, Reidy K. i wsp. Relationship between portion size and energy intake among infants and toddlers: evidence of self regulation. J Am Die Assoc 2006; 106: 77–83.
11. Fisher J, Birch L, Smiciklas-Wright H. i wsp. Breast-feeding through the first year predicts maternal control in feeding and subsequent toddler energy intakes. J Am Die Assoc 2000; 100: 641-646.
12. Farrow C, Blissett J. Does maternal control during feeding moderate early infant weight gain? Pediatrics 2006; 118: 293-298.
13. World Health Organization (WHO). Feeding and Nutrition of Infants and Yound Children Guidelines for the WHO European Region, with Emphasis on the Former Soviet Countries. No. 87; WHO: Geneva, Switzerland, 2003.
14. Agostoni C, Decsi T, Fewtrell M. i wsp. Complementary feeding: A commentary by the ESPGHAN committee on nutrition. J Pediatr Gastr Nutr 2008; 46: 99–110.
15. Vereijken CMJL, Weenan H, Hetherington MM. Feeding infants and young children. From guidelines to practice-conclusions and future directions. Appetite 2011;57:839-843.
16. Raport z badania: Kompleksowa ocena sposobu żywieni polskich dzieci w wieku 5-36 miesięcy - badanie ogólnopolskie 2016.
17. Szajewska H, Horvath A, Rybak A. i wsp. Karmienie piersią. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii I Żywienia Dzieci. Stand Med Ped 2016; 13:9-24.
18. Mennella J, Trabulsi J. Complementary foods and flavor experiences: setting the foundation, Ann Nutr Metab 2012; 60:40-50.
19. Birch L, Marlin D, I don’t like it; I never tried it: effects of exposure on two-year-old children’s food preferences. Appetite 1982; 3:353-360.
20. Mika P, Matuszczyk M, Socha P. Kalendarz żywienia – nowe narzędzie obejmujące główne zasady żywienia niemowląt i małych dzieci w 1000 pierwszych dni. Stand Med Ped 2018; 4.
21. Birch L. Learning to eat: behavioral and psychological aspects. Nestlé Nutr Inst Workshop Ser 2016, 85: 125–134.
22. Scaglioni S, Salvioni M, Galimberti C. Influence of parental attitudes in the development of children eating behavior. Br J Nutr 2008; 99(1): 22–25.
23. Kerzner B, Milano K, MacLean W i wsp. A practical approach to classifying and managing feeding difficulties. Pediatrics 2015, 135: 344-353.
24. Hetherington M.M., Cecil J.E., Jackson D.M., Schwartz C. Feeding infants and young children. From guidelines to practice. Appetite 2011; 57: 791‒795.
25. Jarosz M. Normy żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia Warszawa, 2017.
26. Weker H, Barańska M, Strucińska M. Poradnik żywienia dziecka w wieku od 1. do 3. roku życia. Praktyczne zastosowanie Norm Żywienia opracowanych przez Grupę Ekspertów w 2012. www.imid.med.pl/images/do-pobrania/poradnik.pdf (stan na 14.06.2020).
27. Dziechciarz P i wsp. Cukry w żywieniu dzieci i młodzieży – stanowisko Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Standardy Medyczne Pediatria 2019; 16: 561-570.
28. Marks K. Infant and toddler nutrition, AFP 2015; 44: 886-889.
29. Mika P, Matuszczyk M, Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych u niemowląt i małych dzieci, Standardy Medyczne Pediatria, 2017, T. 14, 733-738.
30. Dovey T, Staples P, Gibson E. i wsp. Food neophobia and ‘picky/fussy’ eating in children: A review. Appetite 2008; 50:181-193.
31. Decyk-Chęcel A. Zwyczaje żywieniowe dzieci i młodzieży, Problemy Higieniczno Epidemiologiczne 2017; 98:103-109.
32. Wojciechowska J. Rodzinne środowisko żywieniowe jako istotny czynnik kształtowania nawyków żywieniowych u dzieci i młodzieży. Pielęgniarstwo Polskie 2015; 2(56): 212-215.
33. Opracowanie pod kierownictwem Prof. Jarosza M., Warszawa, Instytut Żywności i Żywienia; 2019 www.izz.waw.pl/zasady-prawidowego-ywienia (stan na 14.06.2020).
34. M. Zaragoza-Jordana, R. Closa-Monasterolo, V. Lugue i wsp. Micronutrient intake adequacy in children from birth to 8 years. Data from the Childhood Obesity Project. Am J Clin Nutr. 2018; 37, 630-637.
35. Malik VS, Pan A, Willett WC i wsp. Sugar-sweetened beverages and weight gain in children and adults: a systematic review and meta-analysis. Am J Clin Nutr.2013; 98:1084-1102
36. Kendrin R. Sonneville, Long M. i wsp. Juice and water intake in infancy and later beverage intake and adiposity, Could juice be a Gateway drink? Obesity. 2015; 23, 170-176
37. Wen LM, Bauer L.A. Simpson J. M. i wsp. Effectiveness of home based early intervention on children’s BMI at age 2: randomised controlled trial BMJ2012; 344 doi: https://doi.org/10.1136/bmj.e3732 (Published 26 June 2012)
38. Redsell SA, Barrie E., Swift J. Systematic review of randomised controlled trials of interventions that aim to reduce the risk, either directly or indirectly, of overweight and obesity in infancy and early childhood. Maternal Child Nutr 2016; 12, 24-38